Дуйнолук экономиканын жана коомдун онугуусунун азыркы баскычы санариптештуруунун олуттуу таасир этип жаткандыгы менен муноздолот. Санариптик маалымат жана байланыш каражаттары экономикалык байланыштарга оз денгээлинде таасирин тийгизип, коп жараяндарды тездик менен аткарууга мумкундук тузуудо.  Бугунку кундо электрондук соода тармагы жашоонун ажырагыс болугу болуп калды. Онлайн сатуулар ото тездик менен осуп жатат. Эксперттердин айтымында мындан ары дагы да тездейт. 

   Дуйнолук статистика боюнча 2018-жылдын жыйынтыгында чекене сатып алуулардын 11,9 пайызын онлайн турундо болгон. Эн тан калтырган олко- бул албетте эле Кытай. Анын корсоткучу 35 пайызды тузду. Ал эми бул корсоткуч АКШда 10 пайызды, Европа биримдигинде 15 пайызды тузду.

     2021-жылы электрондук сатып алуулар 17,5 пайызга которулот жана анын кобун салттуу турдо кытайлар тузот деп божомолдошот эксперттер. 

    Орто Азия электрондук соода боюнча онугуу баскычында. Казакстанды озгочо онугуп келе жаткан олко деп айтууга болот. Анын онлайн соодасы чекене сатууларынын 2,9 пайызын тузду. Божомолдоолор боюнча 5 жылдан кийин бул корсоткуч 24 пайызга чейин которулот.  Интернеттин актуалдуулугу онлайн сатып алууларды жогорулатууга он таасирин тийгизип, товардын башка олколорго караганда арзаныраак баада сатып алуусуна шарт тузуудо. Кыргызстанда санариптештируу (экономикалык, коомдук уюмдарды) онуктуруу учун мамлекеттик санариптештируу трансформациясы “Таза коом” стратегиясы ишке ашыруулуда. Акыркы убактарда интернет магазиндердин кенири жайылганына карабастан таджикистандын калкы учун онлайн сатып алуулар азырка чейин конумсуз адат болуп эсептелинет. Ал эми озбекстанда электрондук сатып алуулар жетиштуу эле осуп жатат. Бул олкодо 2018-жылдын февралында Озбекстандын электрондук соода бирикмеси тузулгон.  

     Бул маалымат озуно Борбордук Азиядагы электрондук сатууларга жургузулгон анализдин жыйынтыгын камтыйт. Материал дуйнолук эн алдынкы компаниялар тууралуу да, аймактык- жаны компаниялар тууралы да маалыматтарды камтыган. 

        Дуйнолук электрондук соода-сатык. Акыркы абалы жана божомолдоолор.

Онлайн соода сатыгы эн  тез оскон тармактардын бири деп айтууга болот. Анын себеби болуп албетте эле интернеттин актуалдуулугу эсептелинет. Персаналдык компьютер мурдагыдай эле онлайн сатып алууларды жургузуу учун популярдуу технология болуп саналганы менен,   телефон кобуроок колдонулат. Азыркы учурда онлайн сатып алуулардын 50 пайыздан кобу мобилдик телефон аркылуу ишке ашырылат. 2017-жылдын аягында маалыматтар боюнча дуйно жузундо 2 млрддан ашуун адам сатып алууларды жана бутумдорду дал ушул уюлдук телефон жана планшеттердин жардамы менен ишке ашырышкан. Ошол эле жылы мобилдик соодадан тушкон киреше 700млрд долларды тузуп, акыркы торт жыл ичиндеги киреше 300 пайызга оскон.  Ошол эле учурда мобилдик соода жалпы онлайн сатып алууларга караганда бир канча тез осуп жатат. 

     Бизге белгилуу болгон маалыматтар боюнча 2017- жылдагы онлайн сатып алуулардан тушкон киреше 2,3 трлн долларды тузсо, 2018-жылы 2,8 трлнду тузду.

E-marketer порталынын айтымында чекене сатуулардан тушкон киреше 25,038 трлн долларды тузуп,мурдагы жылга салыштырмалуу  4,5 пайызга которулот жана бир аз тездик менен осот. 

   Жалпы электрондук соода тармагындагы киреше 20пайызга которулуусу кутулуудо. Бул, албетте эле бизнес тармагында чон сан болуп эсептелинет.  2019-жылы онлайн-сатып алуулар дуйнолук чекене сатуулардын 20 пайызын тузот деп божомолдонууда(2018-жылы Кытайдын онлайн сатуулары 9 трлн юаньды тузду). Дал ушул Кытай Республикасы дун саьуулар боюнча “Ири электрондук соода рыногу” статусун алат.

    Эксперттердин божомолдоосу боюнча 2019-жылы Тынч океандын Азия болугу электрондук соода туйунундогу лидер болуп калат. 2019-жылдын жыйынтыгында дуйнодогу онлайн сатуулар боюнча эн тез оскон 6 мамлекет Тынч океандын азия болугундо жайгашкан.   Алар: Индия жана Пакистанда 30пайыздык корсоткуч менен ошондой эле Китай, Малайзия, Туштук Корея, Индонезия. Бул аймактарда 25пайыздык осуш кутулуудо. Бул 2,271 трлн тузуп, дуйнолук онлайн сатуулардын 64,3 пайызын тузмокчу. Ал эми Россиянын соода сатыктан тушкон кирешеси 29,92 долларга чейин жетиши кутулуудо. Батыш Европа мамлекеттеринде онлайн сатуу боюнча 6 алдынкы 6 мамлекеттин 3оо жайгашкан: Улуу Британият(2019жылда 141,93млрд доллар болуусу кутулуудо), Германия(81,85млрд доллар) жана Франция(69,43лрд доллар). Бирок, албетте эле жалпы базар экономикасына караганда бир кыйла жай темп болуп эсептелинет. 

     Онлай сатуулар боюнча эн тез онуккон мамлекет болуп Индия эсептелинет. Интернет колдонуучулар бул олкодо 10 эле пайызды тузорун эске алсак, онлай сатуулар дагы узак убакыт созулат.  Ошондой эле онлай сатуу тармагындагы жогорку  осуш Туштук Корея жана Сингапурда да кутулуудо.   

Борбордук Азиядагы электрондук сатуулар.

Статистикада маалыматтарга ылайык бардык онлайн чекене сатып сатып алуулар болжол менен 65пайызды негизги 3 сайтта жургузулот: Amazin, eBay, Alibaba

  Борбордук азиядагы онлайн сатуулар боюнча эн тез онуккон олко- Казахстан.  Казакстандын онлайн сатууларынын корсоткучу жыл сайын 55пайызга осуп, кирешеси 3,6 млрд доларды тузуудо, башкача айтканда жалпы сатуулардын 5% тузуудо. Онлай сатып алган адамдар негизинен 25жашка чейинки жаштар.

     2019-жылдын апрелинде Казакстандагы онлайн магазиндердин чет олкого сатууларын женилдетуу учун мыйзам жаныланды. Жаны мыйзамдын демилгечиси “Казпочта”. Эксперттердин айтымында экспорттун жонокойлугу онлайн сатуулардын осушуно чон салым кошот. Азыр Казакстандын элекрондук соода тармагындагы кирешеси 300 млрд тенгени тузот. Божомолдоолорго караганда жакынкы 5 жылда бул корсоткуч 2трлн тенгеге которулот. Башкача айтканда азыр онлайн сатуулар жалпы сатуулардын 2,9 пайызын тузсо 5 жылдан кийин 24 пайызды тузуп калат.

 Казакстандын интернет колдонуучулардан коптугу жана интернеттин башка олколорго караганда бир канча арзан болгондугу анлайн сатып сатып алуулардын осушуно чон салым болот. 

   Ал эми Кыргызстан электрондук сатуулар боюнча жаны онугуп келе жаткан олколордун катарында. Бул учун “Таза коом” долбоору иштеп жатат. Ошондой эле санариптик жана онлайн коомдук кызматтарды которуу жолу менен электрондук башкаруунун базалык аянтча жана тушунук тузуу устундо иштеп жатышат. 

    АКШ учун товарларды уйлорго жеткирип беруу онлайн дукондор учун койгой болуп эсептелинет.  Ал эми онугуп келе жаткан мамлекеттеги магазиндер учун кардарларды тейлоо эн эле алсыз тарабы болуп эсептелинет.  Ал эми ири компаниялар бул кемчиликти ондоо учун мисалы интернет-холдинг “Alibaba»  миллиондогон долларларды аймактарга жеткирип беруу учун сарптоодо. 

     Таджикистанда TAJMARKET, Volna, alif.shop, Megmag жана башка интернет магазиндердин онуккондугуно карабастан бул олконун калкы учун онлайн соода кылуу конумсуз адат  болуп саналат.

   Ал тургай,  онлайн сатуулар учурнда бир нече  озгочолукторду байкоого болот: кардар интернеттен ала турган товарын “сатып алуу” баскычын  баскандан сон буюртма алган компания электрондук картасын суроонун ордуна кардардын номерин сурайт. Ушул номер аркылуу тастыктоо учун кайра чалып сурашат. Натыйжада бир нече кун ичинде курьерлер товарларды жеткирип беришет жана акчасын ошондо алышат. 

    Таджикистандагы бул корунуштун себеби: электрондук сатып алууларды дароо интернет магазиндердин эсебине которуп беруу учун техникалык жактан анчалык онуго электигинде. 

    Ал эми Озбекстанда электрондук соода тармагы жетишээрлик эле тез онугуудо. 2018-жылы Озбекстантын электрондук соода бирикмеси тузулгон. Анын негизги максаты климатты жакшыртууга багытаалган долбоорлорду иштеп чыгуу, калктын укуктук жана экономикалык сабаттуулугун жогорулатуу жана бизнестин окулдоруно, жана жаны онугуп келе жаткан ишмерлерге жардам беруу болуп эсептелинет.


Борбордук Азиядагы электрондук сооданын онугуусуно тоскоолдуктар.

  Бир нече себептерден улам Борбордук Азиядагы онлайн сатуулардын онугуу денгээли ушул этапта турат. Интернет-эквайрингтин( интернет аркылуу толоочу соода сатык) жеткирип беруунун кымбаттыгы жана айрым мамлекеттердин укугунун жоктугу деп айтышат эксперттер. Мисалга алсак Кыргызстанда 200дон ашуун интернет магазиндер бар. Бирок кардарлар товарды алгандан сон гана акчасын беришет.

   Онлайн сатуучулар жоопкерчиликти коп учурда оз мойнуна алышпайт, мисалы жеткирип берууну же толомдорду. Олкодогу мыйзамдар интернет аркылуу сатып алуулардын жогорулашы учун чон мааниге ээ. Туркмонстандын калкы онлайн магазиндерге   ишенуусу ото томон, бул онлайн сатуулардын онугуусуно негизги тоскоолдуктардын бири болуп саналат. Ал эми Казакстанда тескерисинче, 2009-жылдан баштап электрондук магазиндерге ишеним оскон. Маалымат каражаттары жана ошого байланыштуу маселелер тууралуу мыйзамдарды кабыл алуу кардарлардын ишеним бир кыйла жогорулатат. Таджикистанда дал ушул мыйзамдардын жоктугунун ДСУга(дуйнолук соода уюму) кошулуусу чечилбей турат. Мындан сырткары, санариптештируу тууралуу мыйзамдар бири-бири менен дал келбеген учурлар кезигиши мумкун.  Соода садыкты санапиртештирууну жонго салууну чечуу керек.


Борбордук Азиядагы электрондук компания «Amazon»

 Электрондук соода тармагында чон компаниялардын бири- бул америкалык коп улуттуу технологиялык копмания дал ушул компания. Amazоn биринчилерден болуп интернетти коммерциялык багытта колдоно алган. Алгач, 1994-жылы интернет магазин катары китептерди сатып баштаган, андан кийин видео, музыка, аудиокитептер, видео оюндар, электроника, кийимдер, оюнчук, эмерек, тамак-аштар сатыла баштаган. 

   Ошондой эле компанияда Amazon Publishing сыяктуу басмакана жана Amazing Studios аттуу киностудиясы да бар. Ошондой эле кунумдук электр буюмдарын, планшеттерди ондурот жана Amazong Web Servicec аркылуу жеткирип беришет. Ошондой эле компаниянын чекене алуучу кардарлар учун бир канча сайттары бар, ошондой эле озунун продукцияларын айрым олколорго жеткирип бере алышат. 100  миллиондон ашуун адам компаниянын акы толонуучу Amazon Prime сайтына жазылышкан. 

  2019-жылдын 11 айынын жыйынтыгы боюнча Amazon компаниясы 334,646 млрд долларды тузуп, 20пайызга которулгон (мурдагы жылга салыштырмалуу) жана дуйнодогу эн кымбат Apple компаниясынан аша тушкон. 

   Бул компаниянын борбордук азиядагы активдуулугуно коз чаптырсак: Кыргызстан 188 товары колдонулат жана алардын копчулугун Кыргызстан жонундогу китептер, улуттук символикалары бар кийимдер, сувинерлер тузушот. 

e-Bay

Негизинен интернет аукциондор менен алектенет жана интернет магазиндери бар.  Бул компаниянын негизги идеясы болуп интернет аркылуу кардарларды башка сатуучулар учун таап беруу. Ал эми компания озу жон гана ортомчу болуп сатуучу менен кардарды бири-бирине таап беруу гана. Толомдор компаниянын катышуусуз журот. Сатуучулар компанияга кардарларды таап бергендиги учун толошот( негизинен сатылган товардын белгилуу проценти толонот), ал эми кардарлар учун акысыз.

    e-Bay компаниясына жазылган адамдардын саны 183млнду тузот.

AliExpress

Кардарларга керек буюмдарды Кытай республикасынан туздон-туз сатып алууга мумкунчулук тузгон компания. Olibaba компаниясынан айырмаланып бул компаниядан чекене сатылат. 2010-жылы иштеп баштаган. Мурда бул компания сатып алуу жана сатуу мене алектенген. 

   Statista компаниясы Alibaba Group компаниясынын бир кундук распродажан тушкон кирешесин эсептеди. Распродажа башталган 68 секунд откон кийин эле 1млрд доллар киреше тушкон. Ал эми бир кундук киреше 38,4 млрд долларды тузгон. 2018-жылы бул корсоткуч 30,8млрдды тузсо, 2017-жылы 25,3млрдды тузгон. Ошентип, кытай компаниясы дуйнолук рекорд койду.

AlibabaGroup

Alibaba Group  Борбордук азиядагы электрондук соода тармагында иштеп жаткан кытайлык ири компания болуп эсептелинет. Alipay аттуу озунун электрондук толом системасы бар. Бардык ишкана башкаруу программалары боюнча бирдей структурага ээ.

   2018-жылы компания кытай онлайн-сервиси Ele.me. менен келишим тузгон. Келишимдин баасы 9,5 млрд долларды тузгон.

   2018-жылдын 26-январындагы жыйынтык боюнча компаниянын абалы 500млрд долларга бааланган. 

Qoovee

   Эл аралык соода аянтчасы. Бул ар кандай онор-жай учун  бизнес жонотуулорду чекене соода туйундорундо кызмат каталогдорун Кытайдан, Россиядан, Дубайдан, Украинадан, Турциядан, Озбекстандан, Вьетнамдан, Бангладештен, Кыргызстандан, Казакстандан жана Европа мамлекеттеринен, Африка, Латын Америкадан ж.б мамлекеттерди камсыз кылат. Qoovee сайтынан  товарларды коп олчомдо сатып алууга, бизнес кызматтарга буюртма берууго, кардар менен сатуучуну байланыштырууга, логистика жана жеткирип беруучу кызматтарды дуйнонун булун-бурчуна жеткирууго болот.